Côn đảo, ngày 07 tháng 07 năm 2012.
       Máy bay bay là là trên mặt biển trước khi đáp xuống đường băng, trời nắng nhẹ, một cảm giác thật dễ chịu, phóng tầm mắt ra xa một hòn đảo xanh, sạch và bình yên với nét đẹp rất tự nhiên, nhẹ nhàng. Con đường từ sân bay vào trung tâm huyện đảo chạy dọc theo bờ biển, một bên là màu xanh đầy sức sống của những hàng cây, một bên là màu xanh dịu mát của biển, một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp.

Con đường dọc biển vào trung tâm huyện
Nghĩa trang Hàng Dương
Nghĩa trang Hàng Dương 
     Nhận phòng xong chúng tôi lên kế hoạch cho cuộc hành trình khám phá Côn Đảo. Dường như ai ghé thăm mảnh đất Côn Đảo cũng đến thăm nghĩa trang này đầu tiên. Chắc chỉ có ở Côn đảo mới có chuyện đi viếng mộ vào lúc nửa đêm, thật đặc biệt , lúc đầu chúng tôi hơi sợ vì không biết ra đó có nhiều người không, một cảm giác lành lạnh xen lẫn tính tò mò vốn có của con người khiến chúng tôi không còn cảm giác sợ . Đúng 11h đêm chúng tôi xuất phát, chỉ sau 5 phút là chúng tôi đã có mặt tại cổng nghĩa trang. Thật bất ngờ, một công viên rộng lớn, với những hàng dương thẳng tắp, hàng ngàn vì sao lấp lánh (ở mỗi ngôi mộ đều có một bóng đèn luôn thắp sáng), những dãy ghế đá xếp dọc suốt lối đi đến hết cuối đường, tất cả hình ảnh đó xóa tan hết sự sợ hãi xen vào trong tôi một cảm giác linh thiêng nhưng ấm áp tình người.

Đài tưởng niệm các liệt sỹ
       Phía sau cổng chào nghĩa trang Hàng Dương là nơi yên nghỉ của rất nhiều chiến sĩ cách mạng đã hy sinh trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Các chiến sỹ nằm đó nhưng không hề lạnh lẽo mà luôn được sưởi ấm bằng chính những tình cảm tri ân của các thế hệ con cháu. Sau khi thắp nén nhang tại đài tưởng niệm các liệt sỹ, chúng tôi đến viếng mộ chị Võ Thị Sáu, lúc đó rất đông người, mỗi người một tâm sự và cảm nhận riêng. Không biết có phải tiền lệ không, khi chúng tôi vừa thắp nén nhang thì có một người nói to : Xin mời mọi người hãy dừng lại và lắng nghe . Bài quốc ca vang lên giữa đêm từ một chiếc radio, không ai bảo ai, mọi người cùng đứng nghiêm và hát to, một cảm giác tự hào lan tỏa khắp nơi, hơn lúc nào tôi thấy yêu Việt Nam biết nhường nào và thầm cảm ơn các chiến sỹ đã hy sinh cho hòa bình của dân tộc. Bài quốc ca vừa dứt, tiếng nhạc du dương vang lên bài hát “ Biết ơn chị Võ Thị sáu”, mọi người lại tiếp tục hát, có rất nhiều người khóc vì cảm động. Không cần hướng dẫn viên, không cần một lời giới thiệu nào, âm nhạc đã giúp mọi người tự cảm nhận những tình cảm, sự khâm phục dành cho liệt nữ anh hùng này. Tiếp đó chúng tôi tới thắp nhang cho các mộ của các chiến sỹ ở xung quanh. Có gần 2.000 ngôi mộ nằm ở nghĩa trang này, theo lời người dân ở đây nói phải mất gần 2 ngày cho 2 người mới có thề thắp hết nhang cho tất cả các mộ ở đây, còn biết bao người con anh hùng nằm lại trên Côn đảo nhưng chưa phát hiện hoặc bị thất lạc. Đã qua 1h30 phút sáng , chúng tôi ra về nhưng lòng vẫn nặng trĩu bởi suy nghĩ không thể thắp nhang hết tất cả các ngôi mộ ở đây.

Mộ chị Võ Thị Sáu.

Nghĩa trang Hàng Dương, nơi an nghỉ của gần 2.000 liệt sĩ trong tổng số hơn 20.000 liệt sĩ đã hy sinh tại Côn Đảo.
        Ngày thứ hai : chúng tôi ghé thăm nơi được gọi là “địa ngục trần gian” bởi sự kinh khủng của chuồng cọp Pháp và chuồng cọp Mỹ, trong 113 năm, hòn đảo là nơi chứa hệ thống tù giam tàn khốc nhất Việt Nam, do Pháp xây dựng vào năm 1862 và sau đó do quân đội Mỹ cai quản cho đến khi Việt Nam thống nhất vào năm 1975 và nhà tù đóng cửa từ đó. Ở đây đã giam giữ hàng chục ngàn chiến sĩ cách mạng, trong đó có các nhà lãnh đạo đất nước như Tôn Đức Thắng, Nguyễn Văn Linh, Phạm Hùng, Phạm Văn Đồng, Lê  Duẩn, Lê Đức Thọ, Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Huỳnh Thúc Kháng, Lê Thanh Nghị; các nhà chí sĩ yêu nước như Nguyễn An Ninh, Hoàng Quốc Việt, Phan Chu Trinh, Võ Thị Sáu...; các quý nhân sĩ, tu sĩ yêu nước như hòa thượng Thích Trí Hiền, Thích Minh Nguyệt, Tăng Phô, Thích Hạnh Tuệ, Thích Như Chánh...
Nơi đây, anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Bé đã tự mổ bụng moi ruột ném vào cai ngục nhằm phản đối sự đàn áp dã man các chiến sĩ cách mạng.
       Tôi được nghe những câu chuyện rùng mình, khó có thể tưởng tượng được với những người con được sinh ra trong hòa bình. Một số người không dám bước vào khu nhà tù, vì ở đó có quá nhiều hình ảnh đau thương của một quá khứ máu lửa. “Địa ngục trần gian” cái tên đã đi vào sử sách vẫn còn đó những tiếng thét, tiếng gào vang vọng.
       Khu nhà Chúa Đảo tọa lạc ngay giữa trung tâm thị trấn là di tích lịch sử quan trọng. Đây là nơi ở làm việc của 53 đời chúa đảo trong suốt 113 năm từ 1862-1975. Trong số đó, có nhiều tên chúa đảo khét tiếng tàn bạo như Andouard từng được mệnh danh là “Tên đao phủ ở Côn Lôn”. Tiếp đó là tên Bouvier làm chúa đảo trong những năm 1927-1942, đã giết hại 802 người tù từ 1930-1934. Ngày nay, nhà Chúa Đảo là một bảo tàng thu nhỏ lưu giữ những dấu tích còn sót lại sau chiến tranh.
      Ra Côn đảo lần này đúng vào dịp HTV làm cầu truyền hình tri ân những chiến sỹ đã hy sinh nhân ngày 27/7, chúng tôi may mắn được gặp gỡ tâm sự với nguyên Phó chủ tịch nước - bà Trương Thị Mỹ Hoa, một trong những nhân chứng sống đã từng bị giam cầm, tra tấn ở Côn đảo, những dấu vết tra tấn dã man vẫn còn hằn rõ trên cánh tay của bà. 
      Sự kiên cường, bất khuất của các nhà cách mạng, tù nhân chính trị, tù binh vượt ngục đã hy sinh vì đại nghĩa, một lòng quyết tử cho Tổ quốc được trường tồn đã tạo nên một bảo tàng lịch sử vô giá cho các thế hệ hôm nay và mai sau học tập.
       Sự tri ân ngày hôm nay cũng là truyền thống uống nước nhớ nguồn, tất cả cùng mong muốn làm một việc gì đó để báo ân đối với sự hy sinh anh dũng của các anh hùng, chia sẻ sự mất mát đau thương với gia đình các chiến sĩ, cũng như biết ơn các cựu tù chính trị, tù binh vượt ngục còn sống sót đến ngày hôm nay.

Quán cafe Côn Sơn nổi tiếng phía bên ngoài tòa nhà Chúa Đảo.

Côn Đảo hôm nay.
     Chia tay Côn Đảo, chúng tôi hiểu và mãi nhớ mỗi nắm đất ở hòn đảo thiêng liêng, ở nghĩa trang Hàng Dương tĩnh lặng là máu, là xương, là dấu tích bao sự kiện đấu tranh của những anh hùng, chiến sĩ, của những người dân yêu nước Việt Nam... và, bất chợt bài thơ xưa gợi nhớ lại :  
“ Núi Côn Lôn được pha bằng máu
 Đất Côn Lôn năm, sáu lớp xương người
 Mỗi bước chân che lấp một cuộc đời
 Mỗi  tảng đá là một trời đau khổ?
 Nghĩa địa Hàng Dương vùi chôn bao số phận
Hết lớp này, lớp khác vùi lên trên
Mặt phẳng lì không mô đất nhô lên
Không bia mộ, không tên và không tuổi”.
      Một kỳ nghỉ thật ý nghĩa, không chỉ tôi mà những đứa trẻ đều cảm nhận được những giá trị vô giá của cuộc sống hôm nay, trong lòng tự nhủ : hãy trân trọng & giữ gìn.


                                                                 H.D